Gganti tal-iskultura

Il-gimgha l-ohra kelli l-opportunita’ nzur zewg wirjiet importanti marbuta mal-arti tal-iskultura f’pajjizna. L-ewwel wirja kienet dik dwar l-iskultur Censu Apap li ttelghet f’Ghawdex mill-Ministeru ghall-Ghawdex. Wirja dwar ggant tal-iskultura. Isem marbut ma’ bosta monumenti f’pajjizna. Monumenti lil Boffa, Borg Olivier, Churchill, Calì, Dante, Fra Diegu, l-Arcisqof Gonzi, Nerik Mizzi, Preziosi u l-Funtana tat-Tritoni. Dawn huma biss ftit mix-xoghlijiet ta’ skultura li rregalala Apap lil pajjizna.

Censu Apap twieled fil-Belt Valletta fl-1909. Laqtitni skultura li Censu Apap ghamel meta kien ghad kellu biss 14-il sena. Skultura ta’ ohtu u wiehed minn hutu. Kapulavur ta’ tifel. Impressjonanti. Gab l-espressjonijiet taghhom perfetti. Jinghad li minn meta kien ghadu l–iskola dejjem kien ikollu xi bicca tafal f’idu taht il-bank biex jimmudella xi haga.

Censu Apap kompla jitghallem l-iskultura fil-British Academy of Art ta’ Ruma taht id-direzzjoni ta’ Antonio Sciortino. Ftit wara li gie lura, rebah, meta kien ghad kellu biss 22 sena, il-kompetizzjoni pubblika biex isir monument lil Fra Diegu. Hafna studjuzi jsostnu li Censu Apap kellu memorja fotografika. Kien jinnota l-espressjonijiet b’heffa liema bhalha. Kien gie kummisjonat ukoll minn Lord Mountbatten biex hadem bosta bustijiet ta’ membri tal-familja Rjali. Dan il-fatt kien qanqal rabja u ghira fost l-artisti Inglizi li hassewhom umiljati li l-familja Rjali kienet qeghda tikkummissjona Malti u mhux lilhom.

Wirja ohra li rajt hija dik li ttelghet fic-centru tal- Bank of Valletta f’Santa Venera minn Paul Haber. Wirja li gabret taht saqaf wiehed bosta mix-xoghlijiet ta’ dan l-artist versatili. Haber twieled fix-Xewkija u fl-1962 mar jistudja l-iskultura fi 3 kulleggi barra, fl-Italja u Renju Unit. Laqtitni hafna l-versatilita’ tieghu. Arti moderna fit-tafal, f’diversi forom, f’diversi kuluri u texture. Jidher car li Haber jispira ruhu mill-forom tan-natura. Waqt li dort il-wirja mieghu, Haber kellimni fuq ix-xewqa tieghu li jressaq l-arti vicin in-nies u fil-postijiet tan-nies. Aktar milli nistennew li l-pubbliku jmur hu jara l-arti, l-idea hi li jiehu l-arti fl-ispazji li l-pubbliku diga juza.

Bonsai - kreattivita' u passjoni

Xi hadd jinghad li kiteb "...a bonsai truly represents the fusion of nature and human wisdom; it is an art that at once pursues the spirits of both nature and beauty" Stajt nifhem ahjar ghal darb'ohra dan il-bierah meta gejt mistieden niftah il-wirja annwali tas-socjeta' Bonsai Culture Group Malta. Hija wirja li ssahharni kull sena. Hija arti li trid imhabba, kreattivita', dixxiplina u passjoni. Dan il-grupp illum ghandu 'l fuq minn 70 membru attiv u jien u nkellem uhud minnhom mill-ewwel kienet evidenti l-passjoni kbira li ghandhom ghal din l-arti.

Bonsai, li tfisser gnien fi tray bil-Gappuniz, hija l-arti li tkabbar sigar u pjanti li jinzammu zghar go qasrija fejn b'sengha u pacenzja kbira ta' zbir is-sigra tigi skolpita f'bicca xoghol ta' arti, estetika u natura hajja. Jinghad li l-ewwel sigar ta' dan it-tip kienu jithallew anke fl-oqbra Egizjani madwar 4,000 sena ilu. Il-bonsai ta' zmienna origina mic-Cina madwar 2,000 sena ilu, fejn kien jissejjah penzai. Eventwalment din l-arti ttiehdet fil-Gappun madwar is-sena 700.

Biex nghinu fl-izvilupp ta' dan il-grupp artistiku dan l-ahhar il-Gvern ghadda bicca art u binja, li jigu taht Gnien l-Argotti fil-Furjana, halli jkunu jistghu jorganizzaw ruhhom ahjar. Dan hu grupp li jaghmel bosta lectures u workshops ghall-membri tieghu u m'ghandix dubju li din il-facilita' se tghinhom jorganizzaw ahjar. Minn naha tieghi weghdthom ukoll ghajnuna sabiex il-post jigi riabilitat u jkun jista jibda jintuza.

Nixtieq li wirja bhal din tibda tigi organizzata fuq 3 ijiem inkluz il-jum tal-Gimgha halli l-istudenti jkunu jistghu jittiehdu jarawha u forsi aktar zghazagh jithajru jibdew jiprattikaw din l-arti. Ghidt ukoll lill-kumitat li nixtieq niddiskuti maghhom kif nistghu nghinuhom halli flimkien norganizzaw wirja permanenti li tkun attrazzjoni kemm ghal maltin kif ukoll ghat-turisti li jzuru pajjizna.

Ha ritratti ta' pajjizna bil-pinzell

F'dawn il-granet mort nara l-wirja Edward Caruana Dingli (1876-1950) Portraits, Views and Folkloristic Scenes li l-Fondazzjoni Patrimonju Malti qed ittella gewwa l-Palazz l-Belt. Wirja ohra minn dawk li meta tarhom taffaxxina ruhek bil-wirt artistiku li hu moghni pajjizna bih. Irrid inrodd hajr lil Fondazzjoni, b'mod specjali lis-Sur Maurice Degiorgio ghall-impenn taghhom biex itellghu wirja ta' kwalita bhal din, fejn hu evidenti s-sens qawwi ta' dettall ghal kwalita'.

Din hi wirja ta' artist li ha r-ritratti ta' pajjizna bil-pinzell tieghu. L-ewwel parti tal-wirja tiprezenta portraits ta' persunaggi li ffurmaw l-istorja ta' pajjizna bazikament fl-ewwel nofs tal-ahhar seklu. Fost il-persunaggi li pitter Caruana Dingli nsibu lil Sir Joseph Howard, Sir Ugo Mifsud, Lord Gerald Strickland, Sir Temi Zammit, Sir Luigi Preziosi, Dun Karm Psaila, Monsignor Michael Gonzi, r-Re Gorg V u ir-Re Dwardu VIII. Hemm ukoll diversi persunaggi rgiel u nisa gejjin minn livelli differenti tas-socjeta' Maltija ta' dak iz-zmien, minn persuni gejjin minn familji nobbli ghat-tallab jew il-bejjiegha tat-tigieg. Pitter Il-persunaggi thosshom kwazi jkellmuk. Is-sens ta' dettall huwa mpressjonanti. It-tieni parti tal-wirja fiha kollezzjoni ta' xeni minn pajjizna.

Jinghad li Edward Caruana Dingli kien l-istudent favorit ta' Giuseppe Cali. Kien Cali l-ispirazzjoni tieghu. Mhux ta' b'xejn li wiehed mill-isbah xoghlijiet ta' Caruana Dingli huwa proprju l-portrait ta' Giuseppe Cali. Jidher car li l-pinzell ghandu daqqa ta' rispett u mhabba. Ghalkemm Edward Caruana Dingli (1876-1950) kien il-pittur l-aktar imqabbad tal-gurnata, hafna drabi kif kien jigri mal-artisti kollha, ftit kienu dawk li kienu jhallsu fil-pront u hafna drabi kien jispicca xott mill-flus. Gara li hafna drabi spicca jhallas il-kontijiet tieghu bi tpingijiet tieghu stess, li llum ovvjament jiswew ferm aktar mill-kontijiet li hallas dak iz-zmien !

Il-wirja, li hi miftuha sas-6 ta' Gunju 2010, ghanda madwar 250 bicca xoghol tal-arti gejjin minn kollezzjonijiet tal-istat kif ukoll privati, kemm minn pajjizna kif ukoll minn barra. Parir ta' habib : titlifhiex din il-wirja ghax jiddispjacik !

Caravaggio - wirja f'Ruma

F’dawn il-granet kelli l-opportunita’ nzur mal-familja l-wirja li qed tittella bhalissa f’Ruma fuq Caravaggio f'għeluq l-400 mitt sena mill-mewt tieghu. Il-pittur famuż Michaelangelo Merisi, jew kif inhu magħruf Caravaggio, twieled f'Milan iżda hadem ukoll f’Ruma, Napli, Sqallija u anke f'Malta. F’perjodu relattivament qasir ta’ 17-il sena ddomina x-xena artistika tas-seklu sbatax. Il-wirja tinkludi 24 mill-aktar xoghlijiet famuzi tieghu: il-Bacchus (li tidher hawn), David b’Ras Golia, il-Kannestru bil-Frott, il-Htif ta’ Gesu fil-Gnien u xoghlijiet ohra li ngiebu mill-muzewijiet fl-Italja u anke minn diversi pajjizi ohra fosthom l-Istati Uniti, Irlanda, Russja u l-Germanja.

Il-wirja, li hi pprezentata tajjeb hafna, taghmel referenza ukoll ghal xoghlijiet ohra nkluz dawk ta’ pajjizna fejn Caravaggio ghex ghal anqas minn sentejn. Hu hallilna definittivament zewg bicciet xoghol kbar: San Gerolamu Jikteb u l-pittura fenominali li tiprezenta l-Qtugh ir-Ras San Gwann il-Battista, li sa llum ghadha meqjusa bhala l-akbar xoghol bhala dimensjoni tieghu.

Caravaggio jibqa' l-aktar magħruf għall-istil Barokk li kien juża fix-xogħlijiet tiegħu, iżda fuq kollox għat-teknika innovattiva tal-chiaroscuro, teknika li għamlet ix-xogħlijiet tieghu uħud mill-aktar imfittxija.

Apparti l-wirja nnifisha laqtghuni wkoll is-servizzi edukattivi u didattici marbuta maghha li qed ikun organizzati matul il-wirja, fosthom seminars, laboratorji tal-arti, sessjonijiet ghat-tfal anke ghal tfal ta’ 7 snin, kif ukoll il-presentazzjoni tal-wirja fuq l-iphone bid-dettalji kollha fuq il-hajja, l-istil u n-noti dwar il-bicciet tal-arti esibiti. Verament wirja organizzata tajjeb. Il-wirja se tibqa' miftuħa sat-13 ta' Ġunju u jekk se tkun f’Ruma sa dakinhar titlifhiex.

http://www.scuderiequirinale.it/MEDIACENTER/FE/CategoriaMedia.aspx?idc=77

Wirt kbir fil-knejjes

Dalghodu komplejt bil-mawriet tieghi fil-festi tal-kostitwenzi. Illum kien imiss il-festa ta' San Bert fil-Gharghur u dik ta' San Giljan gewwa San Giljan. Waqt li kont fir-rahal tal-Gharghur kelli l-opportunita' nigi mdawwar mis-Sur Lino Wettinger mal-knisja parrokjali li fehmni x-xoghlijiet tal-arti li biha hi moghnija din il-knisja.

Knisja zghira imma bi storja kbira. Bdiet tinbena fl-1612. L-istatwa ta' San Bert, ghalkemm m'hemm xejn dokumentat, jinghad li nbdiet minn Melchiorre Gafa', li izda ma komplihiex ghax miet fl-eta' zghira ta' anqas minn 32 sena. Huwa zgur li din kompliha u taha l-kulur l-artist Francesco Zahra biex setgha jkompliha u jaghtiha l-kulur mehtieg.

Xoghol iehor ta' min jammirah huwa l-kwadru titulari ta' San Bert. Dan il-kwadru li nhadem minn Giuseppe Cali kien qam 40 lira Maltin ta` dak iz-zmien. Il-kwadru huwa mahdum fl-istil solitu ta' Cali. Tiskanta kif knisja ta' rahal zghir bhal dak tal-Gharghur hija daqshekk sinjura b'xoghlijiet tal-arti.

Dan mhuwiex l-uniku kaz. Huma bosta l-knejjes li huma mimlija zoghlijiet tal-arti izda hafna drabi ftit huma apprezzati anke ghax ftit li xejn inhoss li tkun promossa l-arti tal-knejjes ta' pajjizna. Ghandna wirt kbir fil-knejjes taghna. Xi kultant tiskanta anke x'tara fis-sagrestija tal-knejjes. Nahseb li wasal iz-zmien li kull knisja jkollha imqar fuljett fid-dahla li jaghtik ftit informazzjoni fuq l-opri tal-arti, inkluz l-istorja u s-sinifikat taghha. Tajjeb fuljett bhal dan ikunu anke bil-Malti. Fuljett bhal dan m'ghandux ikun biss ghat-turisti izda fuq kollox ghall-Maltin stess halli jaghrfu japrezzaw aktar il-wirt artistiku u kulturali tal-knejjes taghna.

Fusjoni ta' arti u xjenza

Ħadt gost ħafna dan l-aħħar meta kelli l-opportunita’ li nżur esebizzjoni ta’ pitturi mill-artista żagħżugħa Elisabeth Saguna li ttellgħet fl-Auberge d’Italie, il-Belt Valletta.

Lil Elisabeth ilni ftit żmien nafha San Giljan, pero nammetti li qabel din l-esebizzjoni kont għadni qatt ma rajt ix-xogħol artistiku tagħha. Fl-opinjoni modesta tiegħi, nemmen li Elisabeth turi versatilita’ kbira fil-qasam artistiku b’xenarju figurattiv kif ukoll astratt. Stajt nosserva wkoll kif din l-artista ikkombinat l-esperjenza professjonali taghha bhala xjentista, fix-xoghol artistiku taghha. Irnexxielha tgħaqqad l-arti max-xjenza.

Uħud mix-xogħlijiet tagħha, għalkemm jidhru astratti, huma stampa ta’ strutturi mikroskopiċi u ċelloli li jgħixu madwarna u li l-artista tarahom permezz tal-mikroskopju fix-xoghol taghha ta' kuljum. Permezz tal-mikroskopju, l-artista fetħet dinja ġdida ta’ arti li wieħed ma jista’ qatt jara b’għajnejh biss.

Nieħu gost f’attivitajiet bħal dawn li nara artisti Maltin jesebixxu x-xogħol tagħhom. Huwa pass pożittiv li binjiet pubbliċi, bħalma hi l-Berġa tal-Italja, tintuża wkoll għal dan l-iskop. Bit-talent kbir li għandna, u b’inizjattivi bħal dawn, żgur li l-arti Maltija għandha futur sabiħ quddiemha. Mill-ġdid prosit Elisabeth.